भुईमूग लागवड 2026 खर्च, उत्पादन, बाजारभाव आणि नफा 

प्रस्तावना: भुईमूग लागवड – बदलत्या हवामानात हमखास नफा देणारी शेती – Groundnut Cultivation – Farming that Ensures Profit in a Changing Climate

सन 2026 या चालू वर्षात शेती क्षेत्रासमोर हवामान बदलाचे (Climate Change) मोठे आव्हान उभे आहे. अशा परिस्थितीत कमी पाण्यात आणि कमी खर्चात शेतकऱ्यांना हमखास आर्थिक आधार देणारे पीक म्हणजे ‘भुईमूग’. भुईमूग (Groundnut) हे केवळ खाद्यतेल निर्मितीसाठीच महत्त्वाचे नाही, तर याचा सुका पाला दुभत्या जनावरांसाठी अमृत मानला जातो. या पिकाच्या मुळांवरील गाठी हवेतील नायट्रोजन जमिनीत स्थिर करून जमिनीची सुपीकता वाढवतात.

अनेक शेतकरी अजूनही जुन्या पारंपरिक पद्धतींचा वापर करतात, ज्यामुळे पिकावर विविध रोगांचा प्रादुर्भाव होतो आणि उत्पादन घटते. पण जर आपण भुईमूग लागवड अंतर्गत आधुनिक कृषी विद्यापीठांनी शिफारस केलेल्या तंत्रज्ञानाचा वापर केला, तर एकरी १२ ते १५ क्विंटलपर्यंत दर्जेदार उत्पादन सहज शक्य आहे.

भुईमूग हे महाराष्ट्रातील प्रमुख तेलबिया पिकांपैकी एक आहे. सोयाबीन आणि कापूस यांच्याबरोबरच अनेक शेतकरी खरीप हंगामात भुईमूग लागवड करतात. भुईमूगपासून खाद्यतेल, शेंगदाणे, पशुखाद्य आणि विविध प्रक्रिया उद्योगांसाठी कच्चा माल उपलब्ध होतो.

सध्या खाद्यतेलाची मागणी वाढत असल्याने भुईमूग उत्पादनाला चांगला बाजारभाव मिळत आहे. योग्य वाणांची निवड, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि रोग नियंत्रण यामुळे शेतकरी प्रति एकर चांगले उत्पादन घेऊन अधिक नफा मिळवू शकतात.

या लेखामध्ये आपण खरीप भुईमूग लागवडीची संपूर्ण माहिती पाहणार आहोत.

१. हवामान, जमीन आणि पूर्वमशागतीचे आधुनिक शास्त्र – Modern science of climate, soil, and land preparation.

भुईमूग लागवडी मध्ये भुईमुगाच्या शेंगा जमिनीच्या आत तयार होत असल्यामुळे मातीची भौतिक रचना या पिकासाठी अत्यंत महत्त्वाची असते.

• जमिनीची निवड: भुईमूग लागवड 2026 साठी पाण्याचा उत्तम निचरा होणारी, मध्यम ते हलकी, वाळूयुक्त भुसभुशीत आणि सेंद्रिय कर्ब (Organic Matter) चांगली असलेली पोयट्याची जमीन सर्वोत्तम मानली जाते. जड काळ्या आणि चोपण जमिनीत आऱ्या मातीत सहज घुसू शकत नाहीत, ज्यामुळे शेंगांची संख्या कमी होते.
• जमिनीची तयारी: उन्हाळ्यात जमिनीची खोल नांगरट करून जमीन चांगली तापू द्यावी. लागवडीपूर्वी रोटाव्हेटर किंवा वखराच्या साहाय्याने ढेकळे फोडून माती पूर्णपणे मऊ आणि भुसभुशीत करून घ्यावी.
• सेंद्रिय खतांचा वापर: अंतिम मशागतीवेळी प्रति एकरी ५ ते ६ टन चांगले कुजलेले शेणखत किंवा गांडूळ खत शेतात पसरवून मातीत मिसळावे. यासोबत एकरी १०० किलो निंबोळी पेंड टाकल्यास वाळवी आणि हुमणी अळीचा धोका सुरुवातीलाच टळतो.
• अनेक शेतकरी भुईमूग लागवडी सोबतच कापूस, सोयाबीन आणि इतर नगदी पिकांची लागवड करून उत्पन्नाचे विविध स्रोत निर्माण करतात. कापूस शेतीचा संपूर्ण खर्च, उत्पादन, बाजारभाव आणि नफा याबद्दल सविस्तर माहिती जाणून घेण्यासाठी [कापूस शेती मार्गदर्शक 2026 लागवड, खर्च, उत्पादन आणि नफा] हा लेख अवश्य वाचा.

भुईमूग लागवड 2026 – खरीप हंगामासाठी सर्वोत्तम जाती (Top Varieties)

यंदाच्या हंगामात हवामानाचा लहरीपणा पाहता खालील सुधारित आणि प्रगत जातींची निवड करणे अत्यंत फायदेशीर ठरेल:

२. बेणे निवड आणि अत्यंत महत्त्वाची ‘द्विस्तरीय’ बेणे प्रक्रिया – Seed cane selection and the crucial ‘two-stage’ seed cane treatment.

भुईमूग लागवड मध्ये बियाणे खरेदी करताना किंवा घरचे बियाणे वापरताना ते कीडमुक्त आणि टपोरे असावे. बियाणे टोकण्यापूर्वी शेंगा हाताने फोडून दाणे वेगळे करावेत, कारण यंत्राने शेंगा फोडल्यास दाण्यांच्या डोळ्याला इजा होऊ शकते.

2026 ची प्रगत द्विस्तरीय बेणे प्रक्रिया (Seed Treatment):

उगवण क्षमता वाढवण्यासाठी आणि कंदकुज (सड) रोग रोखण्यासाठी खालीलप्रमाणे प्रक्रिया करा:

• पिला टप्पा (रासायनिक): प्रति किलो बियाणास ३ ग्रॅम मॅन्कोझेब किंवा थायरम (किंवा कार्बेन्डाझिम) चोळावे. यामुळे जमिनीतील बुरशीपासून बियाणाचे रक्षण होते.
• दुसरा टप्पा (जैविक): रासायनिक प्रक्रिया केल्याच्या ३ तासांनंतर प्रति किलो बियाणास २५ ग्रॅम रायझोबियम (Rhizobium) आणि २५ ग्रॅम पीएसबी (PSB) हे जीवाणू संवर्धक गुळाच्या थंड पाण्यात मिसळून हलक्या हाताने चोळावे आणि बियाणे सावलीत सुकवून लगेच पेरावे.

३. लागवडीची योग्य वेळ, अंतर आणि बियाणाचे प्रमाण – Optimal time for planting, spacing, and seed rate

यंदाच्या खरीप हंगामात पाऊस वेळेवर येण्याचा अंदाज असल्याने भुईमूग लागवडीचे नियोजन खालीलप्रमाणे असावे:

• लागवडीचा काळ: मान्सूनचा पहिला ७0 ते ८० मिमी पाऊस झाल्यानंतर १५ जून ते १५ जुलै या काळात भुईमूग लागवड 2026 चा टप्पा पूर्ण करावा. उशिरा पेरणी केल्यास पिकावर रोगांचा प्रादुर्भाव वाढतो.
• बियाणाचे प्रमाण: उपट्या जातींसाठी प्रति एकरी ३५ ते ४० किलो दर्जेदार दाण्यांची आवश्यकता असते.
• लागवडीचे अंतर (Spacing): दोन ओळींमधील अंतर ३० सेंमी (१ फूट) आणि दोन रोपांमधील अंतर १० सेंमी ठेवावे. बियाणे जमिनीत ५ सेंमीपेक्षा जास्त खोल पेरू नये.
• बीबीएफ (BBF) पद्धत: शक्य असल्यास ट्रॅक्टरच्या साहाय्याने रुंद वरंबा-सरी (Broad Bed Furrow) पद्धतीने पेरणी करावी. यामुळे अतिवृष्टी झाल्यास पाणी नाल्यातून वाहून जाते आणि दुष्काळ पडल्यास याच नाल्यांचा वापर सिंचनासाठी करता येतो.
• भुईमूग लागवडी सोबतच तुम्ही आले लागवड करून पण चांगला नफा कमाऊ शकता कारण दोन्ही पिकांचा लागवडीचा हंगाम एकच आहे, आले लागवडी बद्दल सविस्तर माहिती साठी वाचा [आले लागवड 2026 खर्च, उत्पादन, बाजारभाव आणि नफा]

भुईमूग लागवड 2026 – एकात्मिक खत व्यवस्थापन (प्रति एकर डोस)

भुईमुगाला खाद्यतेलाचे प्रमाण वाढवण्यासाठी आणि शेंगा टणक बनवण्यासाठी विशिष्ट अन्नद्रव्यांची गरज असते. रासायनिक खते देताना खालील वेळापत्रकाचा वापर करावा:

४. जल व्यवस्थापन आणि संवेदनशील टप्पे – Water Management and Critical Stages

जरी खरीप भुईमूग हा पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असतो, तरीही पावसाने प्रदीर्घ ताण दिल्यास किंवा खंड पडल्यास खालील ३ अत्यंत संवेदनशील टप्प्यांवर पिकाला विहिरीचे पाणी किंवा स्प्रिंकलर (तुषार सिंचन) द्वारे पाणी देणे अनिवार्य आहे:

1. फुलारे येण्याचा काळ (Flowering Stage): लागवडीनंतर २५ ते ३० दिवस.
2. आऱ्या सुटण्याचा काळ (Pegging Stage): लागवडीनंतर ४० ते ५० दिवस.
3. शेंगा भरण्याचा काळ (Pod Filling Stage): लागवडीनंतर ७० ते ८० दिवस.
4. कमी पाण्यात जास्त उत्पादन घेण्यासाठी ड्रिप सिंचनाचा वापर मोठ्या प्रमाणात वाढत आहे. त्याचे फायदे, खर्च आणि अनुदान याबाबत सविस्तर माहिती मिळवण्यासाठी [ड्रिप सिंचन 2025: आधुनिक शेतीसाठी पाण्याची बचत आणि उत्पादन वाढवणारी प्रभावी पद्धत] हा लेख नक्की वाचा.
5. टीप: आऱ्या सुटण्याच्या आणि शेंगा भरण्याच्या काळात जमिनीत ओलावा नसेल, तर दाण्यांचा आकार लहान राहतो आणि उत्पादन घटते.

५. आंतरमशागत आणि ‘आऱ्या सुटताना’ घ्यायची काळजी – Inter-cultivation and precautions to be taken during the ‘Aarya Sutane’ stage

तण नियंत्रणासाठी भुईमूग लागवडीनंतर १५ ते २० दिवसांनी पहिली कोळपणी आणि ३० दिवसांनी दुसरी कोळपणी करून घ्यावी. गरज भासल्यास मजुरांच्या साहाय्याने हलकी खुरपणी करून शेत स्वच्छ ठेवावे.

 महत्त्वाचा तांत्रिक नियम:

भुईमूग लागवडीनंतर ४० ते ४५ दिवसांनी पिकाला आऱ्या (Pegs) सुटून त्या जमिनीत जाऊ लागतात. एकदा आऱ्या जमिनीत जाण्यास सुरुवात झाली की, शेतातील कोळपणी आणि खुरपणी पूर्णपणे बंद करावी. या काळात जर शेतात मजुरांनी खुरपणी केली, तर जमिनीत घुसणाऱ्या नाजूक आऱ्या तुटून जातात आणि शेंगा धरण्याचे प्रमाण ५० टक्क्यांपर्यंत कमी होते.

६. मुख्य कीड, रोग आणि त्यांचे १००% प्रभावी नियंत्रण – Major pests, diseases, and their 100% effective control

१. हुमणी अळी (White Grub) – मुळे खाणारी कीड:

• लक्षणे: खरीप हंगामात हुमणी अळी भुईमुगाची मुख्य मुळे जमिनीत कुरतडून खाते, ज्यामुळे झाडे अचानक वाळू लागतात आणि उपटल्यावर सहज हातात येतात.
• उपाय: प्रादुर्भाव दिसताच प्रति एकरी ६ किलो ‘फिप्रोनिल ०.३% GR’ दानेदार कीटकनाशक खतात मिसळून ओल्या जमिनीत टाकावे, किंवा ‘क्लोरपायरीफॉस २०% EC’ ४०० मिली प्रति एकर पाण्याच्या पाळीसोबत ठिबक किंवा सऱ्यांमधून सोडावे.

२. टिकका / पानावरील ठिपके (Tikka Disease):

• लक्षणे: पानांवर काळ्या आणि गडद तपकिरी रंगाचे गोलाकार ठिपके पडतात. प्रादुर्भाव वाढल्यास पाने वाळून गळून पडतात.
• उपाय: याच्या नियंत्रणासाठी ‘कार्बेन्डाझिम १२% + मॅन्कोझेब ६३% WP’ (साफ बुरशीनाशक) २ ग्रॅम प्रति लीटर पाणी किंवा ‘टेब्युकोनॅझोल’ १ मिली प्रति लीटर पाण्यात मिसळून १० दिवसांच्या अंतराने दोन फवारण्या कराव्यात.

३. तांबेरा रोग (Rust):

• लक्षणे: पानाच्या खालच्या बाजूला तांबूस रंगाचे पुडके तयार होतात. पानांवर हात फिरवल्यास हाताला तांबडी पावडर लागते.
• उपाय: रोगाच्या सुरुवातीलाच ‘प्रोपीकोनॅझोल २५% EC’ १ मिली प्रति लीटर पाण्यात मिसळून फवारणी करावी.
• अनेक शेतकऱ्यांचे नुकसान हे योग्य वेळी कीड नियंत्रण न केल्यामुळे होते. आधुनिक तसेच सेंद्रिय कीड व्यवस्थापनाच्या प्रभावी उपायांसाठी [ कीड व्यवस्थापन: शेतीतील कीड नियंत्रणाचे आधुनिक व सेंद्रिय उपाय 2025] हा मार्गदर्शक अवश्य वाचा.

७. काढणी, वाळवणे आणि अचूक साठवणूक – Harvesting, drying, and proper storage

• काढणीची वेळ कशी ओळखावी?: भुईमुगाची पाने पिवळी पडू लागतात आणि खालची पाने गळतात. सर्वात सोपा उपाय म्हणजे शेतातील २-३ झाडे उपटून शेंगा फोडून पाहाव्यात. जर शेंगांच्या टरफलाची आतील बाजू काळी किंवा गडद तपकिरी झाली असेल, तर भुईमूग पूर्ण परिपक्व झाला आहे असे समजावे.
• वाळवणे: काढणीनंतर शेंगा थ्रेशरच्या साहाय्याने वेलीपासून वेगळ्या कराव्यात आणि कडक उन्हात ५ ते ६ दिवस चांगल्या वाळू द्याव्यात. शेंगा हलवल्यानंतर आत दाणे वाजायला लागल्यास (आर्द्रतेचे प्रमाण ८% च्या खाली आल्यास) साठवणूक करावी.
• चेतावणी: ओल्या शेंगा साठवल्यास ‘अँफ्लाटॉक्सिन’ नावाच्या बुरशीमुळे दाणे कडू आणि विषारी होतात, ज्याला बाजारभाव मिळत नाही.

८. आर्थिक ताळेबंद: भुईमूग लागवड 2026 खर्च आणि निव्वळ नफा – Financial Statement: Groundnut Cultivation 2026 – Costs and Net Profit

(हा ताळेबंद एक एकर क्षेत्राच्या सरासरी अंदाजावर आधारित आहे).

अंदाजे एकरी खर्च (Expenses):

• जमिनीची मशागत आणि पेरणी खर्च: ₹ ७,५00/-
• सुधारित भुईमूग बियाणे (३५-४० किलो): ₹ ४,५००/-
• रासायनिक खते, गंधक आणि जिप्सम डोस: ₹ ८,०००/-
• कीड आणि रोग नियंत्रण (फवारणी औषधे): ₹ ३,५००/-
• काढणी, शेंगा तोडणे आणि थ्रेशर मजुरी: ₹ १०,०००/-
• एकूण एकरी खर्च: सुमारे ₹ ३३,०००/-

अंदाजे एकरी उत्पन्न आणि निव्वळ नफा (Net Profit):

• उत्पादन: आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केल्यास एकरी सरासरी १२ ते १५ क्विंटल वाळलेल्या शेंगांचे उत्पादन मिळते.
• बाजारभाव: सन 2026 च्या चालू वर्षात भुईमुगाला सरासरी ₹ ६,८०० ते ₹ ७,५०० प्रति क्विंटलचा दर मिळत आहे. आपण किमान ₹ ७,००० दर धरू.
• एकूण उत्पन्न (शेंगा): १३ क्विंटल उत्पादन x ₹ ७,००० भाव = ₹ ९१,०००/-
• पाल्याचे उत्पन्न (चारा): सुमारे ₹ ५,०००/- चा सुका चारा मिळतो.
• निव्वळ नफा (Net Profit): एकूण ढोबळ उत्पन्न (₹ ९६,०००) वजा एकूण खर्च (₹ ३३,०००) = ₹ ६३,०००/- प्रति एकर निव्वळ नफा.

९. 2026 मध्ये भुईमूग लागवड फायदेशीर का? Why is groundnut cultivation profitable in 2026?

कारणे

• खाद्यतेलाची वाढती मागणी
•  MSP चा आधार
• निर्यात संधी
• कमी खर्च
• चांगला नफा
• नुकत्याच झालेल्या महाराष्ट्र अर्थसंकल्प मध्ये शेतकऱ्यांना कर्जमाफी देण्यात आली आहे त्याबद्दल विस्तृत माहिती वाचा [शेतकरी कर्जमाफी2026 संपूर्ण माहिती]

१०. Government & Research Links

1. ICAR – Indian Council of Agricultural Research

ICAR Official Website  भारतातील कृषी संशोधन, सुधारित वाण आणि कृषी तंत्रज्ञानाची अधिकृत माहिती.

2. ICAR – Indian Institute of Groundnut Research (IIGR)

ICAR-IIGR Groundnut Research भुईमूग पिकावरील संशोधन, सुधारित वाण, उत्पादन तंत्रज्ञान आणि शिफारसी.

3. ICAR-IIGR Crop Production Technologies

Groundnut Crop Production Guide खरीप भुईमूगासाठी उंच वाफे, मल्चिंग आणि उत्पादन वाढीसाठी शिफारसी.

4. All India Coordinated Research Project on Groundnut

AICRP Groundnut Program भुईमूग सुधारित वाण, उत्पादन व संरक्षण तंत्रज्ञानाची माहिती.

5. Vikaspedia – Oilseed Crops

Vikaspedia Oilseed Farming Resources तेलबिया पिकांचे उत्पादन तंत्रज्ञान आणि कृषी मार्गदर्शन.

6. Maharashtra Agriculture Department

Maharashtra Agriculture Department महाराष्ट्रातील कृषी योजना, अनुदाने आणि शेतकरी मार्गदर्शन.

FAQ (नेहमी विचारले जाणारे प्रश्न)

1.भुईमूग लागवडीसाठी योग्य वेळ कोणती?

जून ते जुलै.

2.प्रति एकर किती बियाणे लागते?

30 ते 40 किलो.

3.जिप्सम का वापरतात?

शेंगा भरण्यासाठी आणि उत्पादन वाढीसाठी.

4.भुईमूगाचे उत्पादन किती मिळते?

10 ते 15 क्विंटल प्रति एकर.

5.भुईमूग लागवडीत नफा किती मिळतो?

₹50,000 ते ₹75,000 प्रति एकर.

6.कोणता वाण महाराष्ट्रासाठी चांगला आहे?

TAG-24, JL-24 आणि TG-26 हे लोकप्रिय वाण आहेत.

१०. निष्कर्ष: प्रगत तंत्रज्ञानाचा वापर हीच यशाची गुरुकिल्ली – The use of advanced technology is the key to success.

भुईमूग लागवड 2026 अंतर्गत या वर्षी पारंपरिक शेतीला फाटा देऊन सुधारित जातींची निवड, वेळेवर जिप्समचा मास्टर डोस आणि आऱ्या सुटण्याच्या काळात मशागत टाळणे या त्रिसूत्रीचा वापर केल्यास भुईमूग शेती अत्यंत फायदेशीर ठरेल. बदलत्या हवामानात कमीत कमी रिस्क असणारे हे पीक शेतकऱ्यांचे आर्थिक उत्पन्न वाढवण्यासाठी सर्वोत्तम पर्याय आहे.

PM किसान योजनेद्वारे मिळणाऱ्या आर्थिक मदतीसोबत आधुनिक तंत्रज्ञान, पाणी व्यवस्थापन आणि उत्पादनवाढीच्या उपायांचा अवलंब केल्यास शेतकरी अधिक नफा मिळवू शकतात. यासंदर्भातील सविस्तर माहिती जाणून घेण्यासाठी [महाराष्ट्र MahaAgri-AI Policy 2026 शेतकऱ्यांसाठी नवीन योजना व ₹500 कोटी बजेट]] हा लेख नक्की वाचा.

भुईमूग हे महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांसाठी कमी खर्चात चांगले उत्पादन आणि नफा देणारे महत्त्वाचे तेलबिया पीक आहे. योग्य वाण, योग्य खत व्यवस्थापन, जिप्समचा वापर आणि रोग नियंत्रण यामुळे शेतकरी प्रति एकर 12 ते 15 क्विंटल उत्पादन घेऊ शकतात. 2026 मध्ये खाद्यतेलाच्या वाढत्या मागणीमुळे भुईमूग लागवड अधिक फायदेशीर ठरण्याची शक्यता आहे.

सतत नफा देणारे कृषी व्यवसाय जाणून घ्यायचे असल्यास हा लेख नक्की वाचा — [अननस शेती संपूर्ण मार्गदर्शक एकरी ५ ते ७ लाखांपर्यंत कमाई कशी करावी?2026]

हा लेख वाचून आपण पण आपल्या व्यवसायात वृद्धी करू शकता.शेतीविषयक अशाच नवनवीन, अचूक आणि सविस्तर माहितीसाठी तुमच्या हक्काच्या शेतकरी मार्ग. वेब पोर्टलला नेहमी भेट देत राहा.

Parmeshwar Korde

परमेश्वर कोरडे हे ShetkariMarg.com चे संस्थापक आहेत.
ते शेती, पीक व्यवस्थापन, आधुनिक शेती तंत्रज्ञान आणि
सरकारी योजना याबद्दल माहितीपूर्ण लेख लिहितात.

या वेबसाईटचा उद्देश महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांना
योग्य मार्गदर्शन देणे आणि शेतीत नवीन तंत्रज्ञानाची
माहिती पोहोचवणे हा आहे.